ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΚΟΙΝΟΤΙΣΜΟΥ 4

ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΚΟΙΝΟΤΙΣΜΟΥ 4

ΕΤΙΚΕΤΕΣ

Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ



Προλογικές σκέψεις

Πολλοί λίγοι κατανόησαν τις θέσεις του Σωκράτη για αυτό που ονομάζουμε εμείς σήμερα "δημοκρατία". Στην ουσία ο Σωκράτης προέβλεψε την υποχώρηση της αθηναϊκής δημοκρατίας στο κοινωνικό γίγνεσθαι επισημαίνοντας το πλαίσιο των αξιών που εξέλειπε από αυτήν και τις κοινωνικές παθογένειες της τότε δημοκρατίας. Μια αρμονική και αληθινή πολιτεία δεν εδραιώνεται μέσα από στατικούς πολιτικούς θεσμούς που ενδείκνυνται για προβλεπόμενα πολιτικά όντα. Η δημιουργία μιας τέτοιας κοινωνίας και η θεσμοθέτησή της σχετίζεται με την διαρκή εσωτερική και πνευματική εξέλιξη του ανθρώπου. Δεν μπορεί να νοηθεί δημοκρατική πολιτεία χωρίς την αδιάλειπτη ανατροφοδότηση των θεσμών της από τον διαρκώς μεταβαλλόμενο δημόσιο ψυχισμό των πολιτών της. Αληθής πολιτεία χωρίς πολίτες που να φιλοσοφούν δεν νοείται για το Σωκράτη. Από αυτούς θα προέλθουν και οι συντονιστές των δημοκρατικών  διαδικασιών που πλαισιώνουν τις δομές και τους θεσμούς μιας πολιτείας.

Η πλειοψηφία στη δημοκρατία βεβαίως αποτελεί θεμελιακό όρο ύπαρξής της και αποτελεί τη βάση εκκίνησης για την όποια συζήτηση για τη συγκρότηση μιας δημοκρατικής πολιτείας. Ως δεύτερος παράγοντας - καίριο ζήτημα- μιας αληθινής δημοκρατίας είναι η ποιότητα της πλειοψηφίας που αποφασίζει. Στην δημοκρατία δεν λαμβάνεται υπόψη πολλές φορές κατά πόσο μια απόφαση της πλειοψηφίας ενδεχομένως μπορεί να βλάπτει αυτονόητα δικαιώματα μιας ισχνής μειοψηφίας πολιτών. Για αυτό και το κοινωνικό φαινόμενο της δημοκρατικής οργάνωσης μιας κοινωνίας είναι πολυσύνθετο και η αντιμετώπισή του απαιτεί την καθολικότητα στη συμμετοχή και την από τα κάτω ευέλικτη δόμηση των διαδικασιών κάτω από τις οποίες θα λειτουργήσει μια "πλειοψηφία". Η δομική συνεχής κυκλική πορεία που θεμελιώνει την διαιώνιση μιας αληθινής κοινότητας είναι η θεσπισμένη πολιτειακά διάρθρωση διαδικασιών που συλλαμβάνουν άτυπους και άγραφους νόμους της πολιτικής ψυχής του ανθρώπου.


Μια υποτιθέμενη δημοκρατική πολιτεία στην οποία εκτίθεται ή συλλαμβάνεται θεσμικά στον δημόσιο λόγο μόνο η συμπεριφοριστική έξη των πολιτών, η φαινομενική πρόθεση του λεκτικού λόγου και όχι η βαθύτερη ουσία του, είναι καταδικασμένη να απωλέσει την δημοκρατική οργάνωσή της. Η διάκριση, εν πρώτοις, ανθρώπου και πολίτη θα συνδράμει ουσιαστικά στην κατανόηση του προβλήματος με την αναλυτική παράθεση των επιμέρους υποκειμένων που χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής: α) Άνθρωπος, β) τυπικός Πολίτης, γ) κοινωνικός Πολίτης, δ) συλλογικά ενάρετος Πολίτης (πρόσωπο). Στην παλιά Αθήνα, το υποκείμενο που βάσταζε την αρχαία δημοκρατία είναι ο κοινωνικός πολίτης ή το συλλογικό άτομο. Εξέλιπε, κατά τον Σωκράτη, η σύνδεση των ψυχικών αρετών με την πολιτική αρετή. Ο Σωκράτης θεωρούσε μια απαίδευτη πλειοψηφία πολιτών επικίνδυνη για να κυβερνά μια πόλη μέσω της εκκλησίας του Δήμου. Τα θεσμικά εργαστήρια εκκόλαψης μιας ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ πρέπει να είναι ο χώρος της εκπαίδευσης και όλων των ειδών οι δημόσιοι χώροι συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση μιας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΟΥ  ΚΟΙΝΟΥ ΛΟΓΟΥ.  Στην εποχή του Σωκράτη υπήρχε έλλειμμα μιας πολιτείας της αρετής, ενώ υπήρχε σε μεγάλο βαθμό μόνο το ενάρετο άτομο, για αυτό και κατέρρευσε η αθηναϊκή δημοκρατία, στην οποία λίγο πριν το 400 π.Χ, για να συμμετέχει κανείς στην εκκλησία του Δήμου έπρεπε να πληρώνει ένα ορισμένο ποσό (σημάδι παρακμής της).  Για να διατηρηθεί  ένα δημοκρατικό σύστημα ή αλλιώς μια ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΣΥΝΟΧΗΣ και ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ είναι ανάγκη η συνύπαρξη ΑΤΟΜΟΥ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ.  Στη σημερινή εποχή δεν υπάρχει τίποτα από τα δύο.

________________


ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΑΡΑΜΠΑΤΖΗ
Κέντρο Ερεύνης Ελληνικής Φιλοσοφίας Ακαδημίας Αθηνών

  «Φοβούμαι ότι διατρέχουμε ξανά τον κίνδυνο να γίνουμε μάρτυρες της παλαιάς και επαναλαμβανόμενης θυσίας του Σωκράτη. Το Ζήτημα του μέλ­λοντος θα είναι είτε η πολιτεία του διαλόγου εί­τε η αυστηρή και συμβολική καταδίκη σε θάνατο των μαρτύρων του διαλόγου...» ΑλμπέρΚαμίActuelles I, σελ. 218

Οι μελετητές των πλατωνικών διαλόγων διακρίνονται σε εξελικτικούς και σε ενωτικούς: οι δεύτεροι τάσσονται υπέρ του ενιαίου χαρακτήρα της πλατω­νικής φιλοσοφίας, ενώ οι πρώτοι υποστηρίζουν ότι αυτή χωρίζεται σε διάφορες περιόδους και η πρώτη περίοδος είναι εκείνη στην οποία καλύτερα διακρίνεται η αληθινή φιλοσοφία του Σωκράτη, ο οποίος ως γνωστόν δεν έγραψε ποτέ τίποτε και μόνο μέσω των μαθητών του, κυρίως του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα, διασώζονται, ίσως, οι πραγματικές φιλο­σοφικές θέσεις του. Ο Ελληνοαμερικανός ιστορικός της σωκρατικής και πλατωνικής φιλοσοφίας Γρη­γόρης Βλαστός (1907-1991) υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι ο Πλάτων στους μεσαίους διαλόγους του είχε συστηματοποιήσει μια μεγαλειώδη μεταφυσι­κή θεωρία περί ιδεών «χωριστών» από τον αιολικό κόσμο, ενώ ο Σωκράτης δεν είχε καμιά τέτοια θεωρία. Αν σκεφτούμε ότι ο Πλάτων δεν θεωρείται φιλοδημοκρατικός, ο χαρακτηρισμός ως «σωκρατικών» των πρώιμων διαλόγων (των πριν από την Πο­λιτεία όπου βλέπουμε να επικρίνεται το πολίτευμα της δημοκρατίας) επιτρέπει την απαλλαγή του Σω­κράτη από υποψίες περί αντιδημοκρατικών αισθημάτων. Αυτή είναι η άποψη του χριστιανού σοσιαλι­στή Βλαστού, αλλά και του φιλελεύθερου Καρλ Πόπερ, ο οποίος επίσης απαλλάσσει τον Σωκράτη από τις κατηγορίες περί «απολυταρχισμού», που ά­φθονες επιφύλαξε για τον Πλάτωνα, χαρακτηρίζο­ντας τον πρόδρομο των ολοκληρωτικών συστημάτων. Και οι δύο θέσεις αντιτίθενται έτσι, με διαφορετικό τρόπο, στις κατά καιρούς προβαλλόμενες α­πόψεις, όπως πρόσφατα αυτή του Στόουν (Stone), ότι ο Σωκράτης ήταν κρυπτοολιγαρχικός.

Το πρόβλημα είναι ότι οι μαρτυρίες, ακόμη και στους «σωκρατικούς» διάλογους, είναι συχνά αντι­κρουόμενες. Στις ικεσίες του μαθητή του Κρίτωνα να εγκαταλείψει την πόλη για να αποφύγει το θά­νατο, στον οποίο τον είχαν καταδικάσει, ο Σωκράτης εκφωνεί, δια μέσου του στόματος των Νόμων, σε μια περίφημη προσωποποιία, το εγκώμιο της πόλεως των Αθηνών: «Ή τόσον σοφός είσαι ώστε έχει διαφύγει την προσοχή σου... ότι είναι πολυτιμότερον η πατρίς... και ότι πρέπει να την σεβώμεθα και να υπακούωμεν εις αυτήν... και ή να προσπαθώμεν να πείσωμεν αυτήν ή να πράττωμεν όσα διατάσσει, και να πάσχωμεν αν μας διατάσση» (Κρίτων, 51b, Κ. Αραπόπουλος). Τέτοια ήταν η στάση του Σωκράτη απέναντι στα επίσημα όργανα του δήμου, κινούμενη ανάμεσα στην προσπάθεια να «πεισθούν» οι εκπρόσωποί τους και την «υποταγή» στις αποφάσεις τους. Επομένως, ήταν μια στάση εξόχως δημοκρατική. Σε πολλά ωστόσο σημεία, ο Σωκράτης επιδίδεται σε μια κριτική των πολλών, συχνά υ­πέρ της ηθικής ανωτερότητας των ολίγων (πβ.Απολ. 22d, 25b), Λαχ. 184e, Κρίτ. 44d, 47c-48c, Πρωτ. 319b-d). 

Μια παρόμοια άποψη Βρίσκουμε και στον Ξενοφώντα (ο οποίος δεν έχει τη θεωρητι­κή υψηγορία του Πλάτωνα- στην Απολογία του Ξε­νοφώντα, π.χ., η καταδίκη του Σωκράτη εμφανίζεται ως μία σύγκρουση προσωπικοτήτων, αυτής του φιλοσόφου και εκείνης των κατηγόρων του, και ό­χι ως μία σύγκρουση κοσμοθεωριών)· στα Απο­μνημονεύματα του Ξενοφώντα, λοιπόν, βλέπουμε τον Σωκράτη να μιλάει έτσι στον Χαρμίδη: «θέλω να σου διδάξω ένα μάθημα· εσύ που δεν ντρέπεσαι τους σοφότερους, που δεν φοβάσαι τους ισχυρότερους, μπροστά στους πιο αδύναμους και τους πιο ανόητους κοκκινίζεις να πάρεις τον λόγο. Ποιοι εί­ναι αυτοί που σε κάνουν να ντρέπεσαι; οι γναφείς, οι υποδηματοποιοί, οι οικοδόμοι, οι σιδεράδες, οι έ­μποροι, οι εμπορευόμενοι στην αγορά που φροντίζουν ν' αγοράζουν φθηνά και να πουλούν ακριβά; απ' όλους αυτούς συνίσταται η εκκλησία του δή­μου» (III, 7, 5-6). Στο ίδιο έργο, ο Σωκράτης δεί­χνεται επικριτικός προς τις δημοκρατικές μεθό­δους εκλογής αντιπροσώπων (III, 9, 10-III, 1, 5). Τη διάθεση αυτή «μισοδημίας» του Σωκράτη τη βρί­σκουμε και στους πλατωνικούς διάλογους, σε διά­φορα σημεία (Αλκ. Α', 110e-111aΚρίτ. 48a-cΓοργ. 503d, 520dΠρωτ. 319d), ενώ στον Μενέξενο, έχουμε ένα πολύ αμφιλεγόμενο εγκώμιο της δημοκρατίας (239Η), 4 που πολλοί μελετητές συ­γκρίνουν με τον Επιτάφιο λόγο του Περικλή στον Θουκυδίδη (Π, 35-46). Οι διάφορες μαρτυρίες φαί­νονται τόσο περισσότερο αντικρουόμενες όσο τα υ­πό εξέταση Ζητήματα είναι μερικότερα, όπως η στά­ση του Σωκράτη απέναντι στη Σπάρτη (Κρίτ. 52e-53a,Αλκ.Α 120cΙππ. Μ. 283eΛάχ. 183ab, Πρωτ. 342a-343bΠολιτεία Η' 544c, 545aΞενοφ. ΑπομνIV, 4, 15, ΣυμπVIII, 35, αλλά και ΑριστοφάνηΌρνιθ. 1281- 83) ή απέναντι στον Περικλή (Φαίδρ. 269eΓοργ. 503κ.επ.), χωρίς μάλιστα να αγγί­ξουμε γενικότερα Ζητήματα, όπως ποιοι ήταν οι πραγματικοί λόγοι της καταδίκης του.

Αλλά, αν η εξέταση των διάφορων χωρίων των σχετικών με τα αισθήματα του Σωκράτη απέναντι στη δημοκρατία δεν μας διαφωτίζει, αυτό γίνεται ό­χι επειδή, όπως θα φανταζόταν κάποιος, ο Σωκρά­της ή ο Πλάτων είναι ασυνεπείς στις διατυπώσεις τους, αλλά μάλλον επειδή ήταν τόσο συστηματικοί ή ολιστές, ώστε να χρειάζεται να κατανοήσει κανείς το βάθος της φιλοσοφίας τους πριν πραγματευτεί τις λεπτομέρειες της. Ετσι, το θέμα της δημοκρατίας στον Σωκράτη οφείλει να εξεταστεί σε σχέση προς τη γνώση, δηλαδή προς το πλέον καίριο Ζήτημα της ηθικής φιλοσοφίας του, αφού γι' αυτόν η αρετή είναι γνώση. Είναι λοιπόν η γνώση διδακτή στους πολλούς, ή αποτελεί κτήμα μόνο των ολίγων; Το ε­ρώτημα αυτό είναι αποφασιστικής σημασίας για το θέμα μας. Αν σταθούμε στον Μένωνα, τότε η απάντηση θα ήταν πως όλοι οι άνθρωποι είναι δεκτικοί μορφώσεως, ακόμη και οι δούλοι, όπως άλλωστε υποστηρίζεται εκεί. Δυστυχώς, στο Ζήτημα της πολι­τικής αρετής το πράγμα είναι λιγότερο ξεκάθαρο. Στον Πρωταγόρα, ο Σωκράτης δηλώνει θετικά ότι η πολιτική αρετή δεν είναι διδακτή (3190-3200, βλ. ακόμη Μεν. 93ο-94β). Ετσι, όμως, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα παράδοξο, από εκείνα που, είναι αλήθεια, συνηθίζει ο Σωκράτης και που συνοψίζεται στις παρακάτω προτάσεις: α) η αρετή είναι γνώ­ση· β) η γνώση είναι διδακτή· γ) η πολιτική αρετή δεν είναι διδακτή. Είναι προφανές ότι, εφ' όσον α­ληθεύει η α), οι β) και γ) είναι ασύμβατες. Η πιθα­νή αυτή ασυνέπεια στη σκέψη του Σωκράτη θα μπορούσε ίσως να υπερπηδηθεί χάρη στη θεωρία των Ιδεών του Πλάτωνα, όπου το «όντως ον», αυτό δηλαδή που αξίζει να γνωσθεί, ανήκει στον ιδεατό κόσμο, ενώ ο αισθητός κόσμος του, πολιτικού επί­σης, γίγνεσθαι απαξιώνεται πλήρως.

Τίποτε ωστόσο δεν είναι πιο ξένο, πιστεύουμε, προς τον πλατωνικό στοχασμό, αλλά και προς την ηθική φυσιογνωμία του Σωκράτη, από αυτό το δια­χωρισμό. Η πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα δεν επιτρέπεται επίσης να διαχωρίζεται εύκολα από τον «κοινό νου», σε Ζητήματα σύλληψης, αλλά και πρακτικής, όπως μας έχουν δείξει με θετικό τρόπο οι αναλύσεις του Κ. Δεσποτόπουλου.

            Ο Σωκράτης που, σε αντίθεση προς νεότερους στοχαστές σαν τον Μακιαβέλι, τον Χομπς ή τον Μαξ Βέμπερ, εννοούσε να ταυτίζει ηθική και πολι­τική, πληρώνοντας μάλιστα γι' αυτό με τη ζωή του, δεν ήταν τόσο αφελής ώστε να μην αντιλαμβάνεται την απόσταση που χωρίζει τη θεωρία από την πρά­ξη σε μια δημοκρατία σαν την αθηναϊκή, η οποία γνώρισε συχνές και βίαιες κρίσεις. Χάρη στη διδα­σκαλία του εγκαινιάζεται μια φιλοσοφία του διαλό­γου, μια διαλεκτική της ελευθερίας, η οποία συνεχίζεται και στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη.

Ο Σωκράτης άλλοτε δήλωνε ότι δεν είναι πολιτικός (Γοργ. 473β) και άλλοτε ότι ή­ταν ο μόνος που κατέχει και εξασκεί την πολιτική τέχνη (ό.π., 521ά). θα λέγαμε, συνεπώς, ότι υπάρχουν δύο είδη πολιτικής και ότι οι πολιτικοί δεν είναι οι πλέον κατάλληλοι για να διδάξουν το υψηλό είδος της πολιτικής, όπως μάλλον υπονοείται και στο προαναφερθέν χωρίο του Πρωταγόρα. Αφού η πολιτική αρετή δεν είναι δι­δακτή από τους πρακτικούς της πολιτικής, είναι ω­στόσο διδακτή από τους φιλοσόφους, όπως θα ανα­πτύξει και ο Πλάτων στην Πολιτεία του. Ο Σωκρά­της που δείχθηκε υπέρμαχος της δικαιοσύνης τόσο ενάντια στους δημοκρατικούς, κατά την άδικη δικα­στική κρίση για το ναυάγιο των Αργινουσών, όσο και ενάντια στους Τριάκοντα τυράννους, δεν υπήρ­ξε άνθρωπος καμιάς παράταξης. Ελέγχοντας τους Αθηναίους στην Αγορά, θα μπορούσε να είχε πει αυ­τό που ισχυρίστηκε πολύ αργότερα ο, επίσης μέγας ειρωνευτής, Κίρκεγκαρντ: «Είμαι μία βαδίζουσα εντιμότης!». Η θέση και η δυνατότητα ύπαρξης του υ­περβατικού μέσα στη δημοκρατία δεν γίνεται, κατ' αρχήν, να τίθενται υπό αμφισβήτηση. 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - "ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ"
7 Ιουνίου 2001

πηγή: ekivolos

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σχόλια